Voorbeeldmaterialen

23 februari 2021

Van aardrijkskunde tot geschiedenis, wiskunde en levensbeschouwing: je kunt met burgerschap in meerdere vakken en leergebieden aan de slag. Betekenisvolle statistiek; interactieve lessen over de Tweede Wereldoorlog; gesprekken over maatschappelijke en ethische kwesties: je leest er hier alles over.

Meerdere vakken
Aardrijkskunde
Geschiedenis
Levensbeschouwing
Loopbaan & burgerschap
M&M
Maatschappijleer


Meerdere vakken

BeeldkrakenOnwijs, 2018. Doelgroep: PO 7-8, VO 1-6
Onderwijsproject dat jongeren bewust wil maken van de invloed van beelden en ze weerbaar wil maken tegen beeldmanipulatie.
Website met gratis modules over diverse thema's, verdeeld over vijf niveaus (bovenbouw PO tot havo-vwo 5-6).
Bij iedere afbeelding (afkomstig uit de collectie van Atlas van Stolk) staan vragen om leerlingen kritisch te leren kijken. Met verwerkings- en verdiepingsopdrachten die aansluiten bij de vakken geschiedenis, CKV, maatschappijleer (en burgerschap) of Nederlands.

Digitale Scheurkalender Burgerschap, Kunstgebouw en Erfgoedhuis Zuid-Holland, 2020. Doelgroep: vmbo 1-2 
Na inlog (burgerschap) gratis toegankelijke digibordlessen waarmee docenten van verschillende vakgebieden (bijv. ckv, geschiedenis, maatschappijleer) acht thema's rond burgerschap kunnen behandelen. De thema's zijn: vrijheid van meningsuiting, democratie, gelijkheid, solidariteit, identiteit, globalisering, diversiteit en digitaal samenleven. Vanuit het perspectief van kunst en erfgoed worden jongeren gestimuleerd om met andere ogen naar zichzelf en hun omgeving te kijken. Een les duurt ongeveer een kwartier, maar kan met eigen voorbeelden en ruimte voor discussie een heel lesuur duren.

Doe je digiding! Jongeren en de digitale overheid - (v)mbo, Stichting Digisterker, 2019. Doelgroep: vmbo 4, MBO 1
Online lesprogramma om de digitale zelfstandigheid (informatievaardigheden, mediawijsheidcompetenties) van jongeren te vergroten en hen beter voor te bereiden op de omgang met de (taal van de) digitale overheid.  Sluit aan bij vakken als maatschappijleer, burgerschap en loopbaanoriëntatie (lob).
Zes modules van een blokuur:
1. Overheid, burger en DigiD (aanvragen en activeren)
2. Identiteit (paspoort en ID-kaart aanvragen)
3. Bijbaan (inkomstenbelasting terugvragen)
4. Sturderen op mbo (studiefinanciering en OV)
5. Verkeer en vervoer (rijbewijs, voertuig etc.)
6. Zorg (-verzekering en -toeslag)
Demo-module Identiteit is op deze website te bekijken.

Erfgoed & Burgerschap, Bureau Erfgoededucatie Noord-Holland. Doelgroep: PO 5-8, VO 1-2 
Leswaaier met vijftig lesideeën die ingaan op de maatschappelijke kanten van erfgoededucatie, zoals integratie, identiteit, politiek en mediawijsheid.

Goedemorgen op school​Creathlon
App (voor gebruik op het digibord) waarbij dagelijks drie actuele teksten, nieuwsberichten, stellingen, doe-opdrachten, discussievragen, filmpjes of muziek klaar staan voor een goed gesprek van ca. 10 min. in de klas. Daarbij komen actuele maatschappelijke thema's, diverse levensbeschouwingen en levensvragen aan bod. Als er meer tijd is kan het ook in de mentorles worden ingezet. De app kan worden gecombineerd met een persoonlijk logboek voor de leerlingen waarin extra opdrachten worden gemaakt, leerlingen reflecteren en evalueren.

Hoe geef je les in (kritisch) burgerschap?, DidactiefSpecial, 2016. Doelgroep: VO
Special (december 2016) met tips en achtergrondinformatie om burgerschap te stimuleren binnen de schoolvakken Nederlands, aardrijkskunde, geschiedenis en wiskunde. Gemaakt in samenwerking met het Landelijk Expertisecentrum Mens- en maatschappijvakken, Vakdidactiek Geesteswetenschappen en het Freudenthal Instituut.

TEEZR.nl, ROC Friese Poort, 2020. Doelgroep: VO 4-6, MBO
Inspiratiesite die aan de hand van tien 21e-eeuwse vaardigheden content aanbiedt voor docenten en studenten over sociale en maatschappelijke thema's op het gebied van kunst, cultuur, religie, filosofie, diversiteit etc. Bij het onderdeel 'Ik, Jij, Wij' zijn burgerschapsthema's te vinden.

WHY Basics en Magazine, Creathlon, 2016-2020. Doelgroep: VO 1-3 en VO 4-6 
WHY biedt een doorlopende, vakoverstijgende leerlijn waarin burgerschap, levensbeschouwing, persoonlijke ontwikkeling, filosofie en maatschappijleer (in de bovenbouw) samenkomen. 
Why Basics (onderbouw) is nog in ontwikkeling (voor de brugklas beschikbaar, leerjaar 2 en 3 volgen steeds een jaar later). 
Why Magazine (bovenbouw) biedt varianten voor vmbo-t, havo/vwo en vwo.

Aardrijkskunde

Argus Clou, aardrijkskunde, Malmberg BV BAO, 2012. Doelgroep: PO 3-8
In deze aardrijkskundemethode zijn de acht aspecten van wereldburgerschap in thema's verwerkt. Het betreft de volgende aspecten: diversiteit, identiteit, mensenrechten, duurzame ontwikkeling, globalisering, verdeling, vrede en conflict en mondiale betrokkenheid.
SLO analyse Burgerschapsvorming (2016) (pdf, 648 kB).

De Blauwe planeet, aardrijkskunde voor het basisonderwijs, ThiemeMeulenhoff, 2006-2014. Doelgroep: PO 3-8
SLO analyse Burgerschapsvorming in leermiddelen primair onderwijs (2008)
De analyseresultaten van De blauwe planeet zijn te vinden vanaf pagina 30.

De GEO onderbouw (9e editie), ThiemeMeulenhoff, 2015. Doelgroep: VMBO 1-2, H 1-3, V 1-3
Aardrijkskundemethode voor de onderbouw van vmbo, havo en vwo. Het materiaal bestaat uit: een basisboek, lesboek, werkboek (A en B) en digitaal materiaal.
SLO analyse Burgerschapsvorming (2017) (pdf, 289 kB)

Stercollectie, aardrijkskunde hv, VO content, 2015. Doelgroep: H 1-3, V 1-3
Digitaal lesmateriaal voor aardrijkskunde. Relevante thema's Burgerschap en Grenzen en identiteit.

Stercollectie, aardrijkskunde vmbo, VO content, 2014. Doelgroep: VMBO 3-4
Digitaal lesmateriaal voor aardrijkskunde.
Relevant thema: Grenzen en identiteit.

Geschiedenis

Anne Frank Krant (2021), Anne Frank Stichting, 2021. Doelgroep: PO 7-8
Een jaarlijks verschijnende krant over de Tweede Wereldoorlog, racisme en discriminatie. Ieder jaar is er een speciaal thema.

Argus Clou, geschiedenisMalmberg BV BAO, 2012. Doelgroep: PO 3-8
Geschiedenismethode die werkt volgens het principe van ontdekkend en onderzoekend leren.
SLO analyse Burgerschapsvorming (2016) (pdf, 636 kB).

De OntdekkingAnne Frank Stichting, 2011-2015. Doelgroep: VMBO 1-2, H 1-3, V 1-3
Lesmateriaal over WOII en de bezetting van Nederland. De kern van het pakket wordt gevormd door een stripverhaal over een familie in oorlogstijd. Thema's die aan bod komen: verzet, collaboratie, aanpassing en mensenrechten.

Geschiedeniswerkplaats – onderbouw, tweede editieNoordhoff Uitgevers VO, 2013-2015. Doelgroep: VMBO 1-2, H 1-3, V1-3
Methode geschiedenis voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs. Relevante onderwerpen: 'De Tweede Wereldoorlog', 'Na de oorlog' (besluiten en besturen in Nederland; samenwerken in Europa); 'Televisie en computer' (conflicten in de wereld, veelkleurig Nederland, het Oranjehuis).
Schooljaar 2018-2019 verschijnt de derde editie.
SLO analyse burgerschapsvorming (2017) (pdf, 294 kB).

Inclusief Indië, Indisch Herinneringscentrum, 2020. Doelgroep: VO, MBO
Een online lesprogramma waar thema’s als Nederlands-Indië, Indonesië, dekolonisatie en multiperspectiviteit centraal staan. Drie themalessen: Macht en gezag; Vrijheid en gelijkheid; Diversiteit en inclusiviteit.  Een ‘Toolbox’ met verdiepingsmateriaal bevat een aantal filmpjes, websites, artikelen, podcasts en strips die extra informatie bieden.

Leren met strips: Tweede Wereldoorlog, Stripmaker des Vaderlands, 2020. Doelgroep: PO 5-8, VO 1-6
Deze lesbrief bevat het volledige propaganda stripboekje ‘Flits de Herder en Bull de Dog’, dat in 1943 door de bezetter op alle basisscholen werd verspreid. Met vragen en opdrachten waaruit gekozen kan worden voor verschillende leeftijdsgroepen en niveaus.

Onderwijsplatform Roosje Foundation EducatieDoelgroep PO, VO
Digitale lessen over de jonge, joodse Nederlandse danseres Roosje Glaser (1914-2000), haar tijdgenoten en de Shoah. Centraal staan thema’s als: ‘een bezeten wereld’, ‘verzet en verraad’, ‘over leven in Westerbork en Auschwitz’ en ‘thuiskomst?’. Uniek foto- en filmmateriaal ondersteunt de lessen en biedt mogelijkheden om maatschappelijke thema’s en dilemma’s van toen en nu aan de orde te stellen.

Oorlog en dekolonisatie, SLO, 2015. Doelgroep: PO 7-8, VO
Publicatie waarin een inhoudelijke heroriëntatie op de Tweede Wereldoorlog en de dekolonisatie van Nederlands-Indië wordt uitgewerkt. Daarbij wordt expliciet de relatie met burgerschap gelegd. De publicatie omvat analyses van leerplannen, methodes en geeft inzicht in de wijze waarop leraren beide onderwerpen aan de orde stellen. Met bijlagen (analyses en inventarisatie lesmateriaal).

Project Ongehoord, Stichting Turning Point, 2018. Doelgroep: VO
​Tien video's waarbij jongeren onderzoeken hoe tijdens WOII mensen werden vervolgd vanwege hun afkomst en reflecteren hierop vanuit hun eigen ervaring met discriminatie en uitsluiting.
Thema's: medemenselijkheid, wraak en vergeving, strijden voor vrijheid, afkomst en identiteit, macht van media, wetten beschermen, ik en de overheid, discriminatie in het onderwijs, blijven herdenken, als je moet vluchten. Lespakket (met handvatten voor gesprek) is binnenkort te downloaden. Gastles mogelijk.

Samen voor War ChildKlasseTV, 2013. Doelgroep: VMBO 1-2, H 1-2, V 1-2
Lespakket over oorlogskinderen. Thema's die aan bod komen: opgroeien in oorlog; leven als kindsoldaat; werk, school, recht. Doel van het lespakket is dat leerlingen leren over de problematiek van verlaten oorlogskinderen en zelf een actie op touw zetten om deze oorlogskinderen te helpen.

Levensbeschouwing

Kleur op schoolLevendig Uitgever, 2013-2018. Doelgroep: PO 1-8
De methode Kleur op school gaat uit van actieve pluriformiteit en verbindt de aandachtsgebieden godsdienst/levensbeschouwing, sociaal-emotionele vorming en burgerschap met elkaar. Verschijnt in tijdschriftvorm, vier keer per jaar. Elk nummer bevat vijf lessen voor de groepen 1/2, 3/4, 5/6 en 7/8.

Perspectief3e editie, ThiemeMeulenhoff Voortgezet Onderwijs, 2012-2015. Doelgroep: VMBO 1-4, H 1-5, V 1-6
Methode godsdienst/levensbeschouwing,
waarin overtuigingen, tradities en rituelen van wereldgodsdiensten en levensbeschouwelijke stromingen worden belicht. De methode is thematisch opgezet, met vier bestaansvragen als grondthema.

Standpunt, Damon BV, Uitgeverij, 2015. Doelgroep: VMBO 1-2
Methode levensbeschouwing die beoogt dat leerlingen hun levensbeschouwelijke identiteit ontdekken en ontwikkelen. Aan de hand van actuele thema's maken de leerlingen kennis met uiteenlopende standpunten en leren met anderen een dialoog aan te gaan.

Tumult Hoe zie jij het?, Tumult, 2016. Doelgroep: VO 1-2
Lesmateriaal voor levensbeschouwing en burgerschap. In vijf thema's (thuis, feest, helden, regels en geloof) ontdekken leerlingen dat hoe zij de wereld zien ertoe doet.
SLO analyse burgerschapsvorming (2017) (pdf, 282 kB)

Van horen zeggen, ThiemeMeulenhoff Voortgezet Onderwijs, 2009-2014. Doelgroep: H 4-5, V 4-6
Methode godsdienst en levensbeschouwing. Het thema 'Over normaal gesproken' gaat in op de ontwikkeling van moreel besef bij jongeren door opvoeding en onderwijs. Het behandelt ook een aantal ethische kwesties in onze samenleving, waarin verschillende culturen en godsdiensten bronnen zijn voor moreel gedrag van mensen.

Loopbaan en burgerschap

Leren, loopbaan en burgerschap in het praktijkonderwijs, SLO, 2008. Doelgroep: PRO
SLO heeft, in samenwerking met tien scholen voor praktijkonderwijs in Amsterdam, voorbeelden voor assessments Leren, Loopbaan en Burgerschap ontwikkeld. Deze kunnen onder andere worden gebruikt om jongeren in het praktijkonderwijs voor te bereiden op het behalen van (delen van) een AKA - of assistent-kwalificatie in het mbo. Het product bestaat uit 3 delen:
1. Verantwoording en toelichting
2. Handreikingen voor docenten
3. Leerlingmateriaal

OnPurpose, Nieuw Wij Academie, 2020. Doelgroep: Havo 4-5, VWO 5-6 
Gratis online lesprogramma van acht lessen voor leerlingen die hun studiekeuze moeten gaan maken. Ze worden geïnspireerd om hun keuze niet alleen te maken op basis van carrièrekansen en eigen talenten, maar ook op basis van hun waarden en wat zij willen bijdragen aan de wereld. Ze leren over wat zij belangrijk vinden, ontmoeten mensen die vanuit hun waarden werken en werken aan concrete casussen van waardengedreven ondernemers en organisaties.

M&M

Plein MNoordhoff Uitgevers VO, 2015. Doelgroep: LWOO 1-2, VMBO 1-2
Lesmethode Mens & Maatschappij. Brochure Plein M. De methode is in verschillende varianten verkrijgbaar (papier met online materiaal; methode licentie; tablet + online licentie). Relevante onderwerpen zijn: de Europese eenwording; vertegenwoordigers van het volk; bezetting, vervolging, bevrijding; hoe zijn rechten en plichten geregeld?; omgaan met verschillen; kleurrijk Nederland.
SLO analyse burgerschapsvorming (2017) (pdf, 367 kB)

Stercollectie M&M, VO content, 2012-2013. Doelgroep: VMBO 1-2
Digitale lesmethode Mens & Maatschappij. Relevante thema's : Geloven en Europa;
Verzet; 'Geloven'; OorlogWij en zijOverheid.
SLO methodebeschrijving (pdf, 142 kB) (2015)
SLO analyse burgerschapsvorming (2017) (pdf, 294 kB).

Maatschappijleer

Examenkaternen vmbo 3-4, Essener, Uitgever, 2007-2014. Doelgroep: VMBO 3-4
Methode voor maatschappijleer voor alle leerwegen van het vmbo. Doel is de leerlingen met behulp van aansprekende thema's te leren hoe ze zich een mening kunnen vormen over maatschappelijke vraagstukken van nu.
SLO methodebeschrijving (pdf, 136 kB) (2014).

Methode MStef van der Linden, 2019. Doelgroep: VMBO 3-4
Online lesmethode maatschappijleer voor alle leerwegen in het vmbo. Niveaus (basis, kader, gt) kunnen per klas of per leerling worden ingesteld.
Zes hoofstukken: Vraagstukken, Samenleving, Politiek, Mediawijs, Criminaliteit en extra hoofdstuk Burgerschap. Voor verbreding en verdieping van de kennisbasis zijn er keuzeopdrachten (bijv. Democratie, Mensenrechten, De Grondwet) en specials (bijv. De Tweede Kamer, Migratie). De methode is interactief, bevat veel concrete voorbeelden, kent een grote variatie in werkvormen en leert leerlingen complexe maatschappelijke vraagstukken stapsgewijs van verschillende kanten te bekijken.

StruX - leerlijn Ik en de maatschappij, Edu'Actief BV, 2015-2016. Doelgroep: PRO, VSO-cluster 3, VSO-cluster 4
De methode beoogt leerlingen op te leiden naar een zelfstandige plaats in de maatschappij, naar arbeid en als entreeopleiding. Onderwerpen die aan bod komen zijn gericht op wonen, vrije tijd, financiële educatie en burgerschap. Sommige titels zijn nog beperkt leverbaar
SLO analyse bugerschapsvorming (pdf, 164 kB) (2017).
Zie ook bij Burgerschap Algemeen voor de 2e editie: StruX - Burgerschap.

Thema's maatschappijleer tweede faseEssener, 2012-2015. Doelgroep: H 4-5, V 4-6
Methode maatschappijleer met als doel dat leerlingen zich bewust worden van hun eigen participatie in de samenleving in vier opzichten: deelname aan de rechtsstaat, de parlementaire democratie, de pluriforme samenleving en aan de verzorgingsstaat. Door opdrachten, cases en dilemma's leren leerlingen kijken naar de sociale en politieke verbanden tussen individuen, groepen en de overheid.