Voorbeeld leermiddelen computational thinking

15 juni 2020

Wat is een algoritme? Wat is debuggen? Kun je leerlingen van groep 4 laten zien wat een loop is? Kunnen ze er zelf eentje maken?

Leraren, leerlingen en schoolbesturen hebben een leerlijn programmeren ontwikkeld voor het basisonderwijs. Ze deden dit met behulp van SLO, en werden ondersteund door de PO-Raad en Kennisnet.

Olaf de sandwichrobot, neemt de leerlingen mee in de wereld van de algoritmes. Van stappen in een proces naar nauwkeurige instructies en volgorde.

Kennisnet heeft een workshop Computational Thinking ontwikkeld voor leraren. Hierin wordt uitgelegd wat Computational Thinking is en wat het belang is voor het onderwijs.

Heb je materialen ontwikkeld die (grotendeels) overeenkomen met het voorbeeldmatig leerplankader en wil je deze delen met ons en met collega’s? Neem dan contact op met Lidy Kuipers (l.kuipers@slo.nl).

Er is ook een schat aan materiaal van uitgevers en andere instanties. Neem eens een kijkje in onderstaande lijst. Er zit vast iets tussen waar jouw leerlingen graag mee aan de slag gaan.

Alfabetcode en Kraak de Code, Rolf Groep. Doelgroep: PO 1-3
Twee series van drie lessen aansluitend bij thema’s als: vakantie, verkeer en de woordenmachine, waarbij de kinderen aan de slag gaan met codebladen (met kleuren en cijfers) waarmee ze iedere regel van de kralenplank vullen. Met antwoordblad voor zelfcontrole.

Bee-bot en Blue-bot, Do-it @ school. Doelgroep: PO 1-8
Vloerrobots om te programmeren. Los te gebruiken of in combinatie met een speelmat. Door Edubot zijn bij de robots vrij te gebruiken opdrachtenkaarten ontwikkeld voor onderbouwmiddenbouw en bovenbouw.
Door Cubiss is bij de Bee-bot voor de onderbouw PO (groep 1-2) een lespakket rondom ontluikend lezen en programmeren ontwikkeld: Botje Bij. Zie: handleiding
Bij Heutink is een Activiteitenpakket Computational thinking verkrijgbaar met activiteiten die met de Bee-bot en Bleu-bot uitgevoerd kunnen worden binnen de vakken taal, rekenen, OJW en kunstzinnige oriëntatie.

Bendoo Box, 2014. Doelgroep: PO 7-8, VO 1-2
Leerlingen raken vertrouwd met de werking van techniek, computer en programmeren. Ze gaan aan de slag met hardware, software, programmeren (Minecraft en Scratch) en websites bouwen. Het pakket is gebouwd rondom de minicomputer Raspberry Pi 2. Zie: Ingekorte handleiding

Bomberbot
, 2015. Doelgroep: PO 3-8
Online platform voor het geven van programmeerlessen. Met (gratis te downloaden) lessen, games en een dashboard voor de leerkracht. Doel is leerlingen te helpen een computationele denkwijze te ontwikkelen, die bij iedere programmeertaal van belang is.
Er loopt in 2020 ook een pilot lesprogramma 'Doorlopende leerlijn digitale geletterdheid groep 1 tot en met 8'  waarin alle vier onderdelen van digitale geletterdheid aan bod komen.

Code Avengers, 2016. Doelgroep: PO 5-8, VO
Lesmateriaal en cursussen om websites, games en apps te leren programmeren. Met specifiek gedeelte voor leraren.

Code Karts, Edoki Academy, 2017. Doelgroep: PO 1-4
App waarbij de leerlingen een route voor de auto moeten 'programmeren'. Bevat levels met oplopende moeilijkheidsgraad.

Code-S, Delubas, 2018. Doelgroep: PO 5-8
Methode voor programmeren/computational thinking. Doorgaande leerlijn voor groep 5 tot en met 8. Per jaar vijf lesblokken van vijf lessen. Leerlingen werken met de programmeertaal Scratch. Ze programmeren bijvoorbeeld een website en de micro:bit minicomputer. Bekijk het Methodemagazine.

Code Studio, Code.org. Doelgroep: PO 1-8, VO 1-2
Online cursussen programmeren gemaakt door Code.org. Van cursussen voor beginners tot JavaScript Tools voor het VO. Bevat zowel oorspronkelijke lessen in het Engels als vertaald Nederlandstalig lesmateriaal. Leerlingen kunnen er ook zelf mee aan de slag.

CodeCombat, 2014-2016. Doelgroep: PO 5-8, VO 1-6
Online platform waarmee leerlingen leren programmeren door het spelen van een spel. Vanaf het eerste level wordt gebruik gemaakt van getypte code. De kant-en-klare programmeerlessen zijn beschikbaar in JavaScript, Python en (binnenkort) Java. CodeCombat is een open source project ontwikkeld in het Engels. Er wordt gewerkt aan (Nederlandse) vertalingen.

Codeer met pixels, de Rolf groep, 2017. Doelgroep: PO 1-4
Spel om kennis te maken met het principe van de binaire code. Elk vakje bevat een stukje informatie. Die informatie, een kleur en een aantal, moet omgezet worden in pixels. Met handleiding.

Codekinderen, Stichting Mijn Kind Online, 2014, doelgroep: PO 3-8
Website met (gratis te downloaden) lesmateriaal voor digitale geletterdheid en programmeren.
Unplugged: programmeren zonder computer.
Maken: 'gewone' objecten gebruiken en die vervolgens interactief maken; animatiefilmpjes of apps maken.
Programmeren: door het schrijven van code.

CodeKlas, BoekTweePuntNul, 2015. Doelgroep: PO 1-8, VO 1-2
Inspiratieboek over programmeren met kinderen voor leraren en ouders. Bij acht thema's (zoals robots, games en websites) wordt achtergrondinformatie gegeven en worden tools beschreven waarmee direct aan de slag kan worden gegaan. Ook wordt een aanzet gegeven tot een leerlijn programmeren.

Coderen met cijferrobots, de Rolf groep, 2019. Doelgroep: PO 1-3 
Drie lessen over coderen en cijfers waarbij gebruik wordt gemaakt van de kralenplank. Met video en 55 bijlagen.

CodeSkillz, CodeSkillz BV, 2020. Doelgroep: VO 1-2
Online lespakket bestaande uit de drie leerlijnen digitale basisvaardigheden, mediawijsheid en computational thinking. Maakt gebruik van een serious game (avonturen van een astronaut) om o.a. logische concepten achter programmeren aan te leren. Daarbij komen concepten van programmeren, waaronder objecten, functies en variabelen, aan de orde maar ook onderwerpen als opslag en beveiliging. De lesmethode voor leerjaar 1 bestaat uit 6 lessen (voor leerlijn computational thinking) van elk twee uur. Materiaal voor leerjaar 2 verschijnt 2021.

Codestarter, 2017. Doelgroep: PO 4-8
Website over programmeren, gericht op kinderen. Met (les)activiteiten, informatie en links naar uitstapjes. Codestarter is een initiatief van NEMO Science Museum en Platform Bèta Techniek.

CodeUur, FutureNL. Doelgroep: PO 7-8
Gratis CodeUur gastles in groep 7 of 8 door een vrijwillige professional uit het bedrijfsleven. Op de website is ook lesmateriaal te vinden.

Codevaardig.nl, Codevaardig, 2016. Doelgroep: PO 1-8 
Online platform met lesmateriaal om te programmeren met Microbit, Bloxels, Bee-bot en Dash en Dot. Met het Codevaardig Totaal Plan kan een totaal pakket op maat voor de school samengesteld worden.

Codewise, programmeren voor leerlingen, ProWise Codeklas/BoekTweePuntNul, 2016. Doelgroep: PO 6-8
Interactief kaartspel en programmeertool. Met het kaartspel kunnen leerlingen 'elkaar programmeren'. Met de programmeertool in Prowise Presenter kunnen leerlingen een digitale route programmeren. Een lesbrief met uitleg en lessuggesties is te downloaden.

Codingkids.nl, 2016. Doelgroep: PO 4-8
Leren programmeren voor kinderen. Lesmateriaal om aan de slag te gaan met onder andere Rasperry Pi, mBot, Sparki, Arduino en Scratch.

Cubetto, Teach2Code. Doelgroep: PO 1-3
Houten robot om spelenderwijs te leren programmeren. Door houten blokjes op een speelbord te plaatsen, legt de robot een bepaalde route af. Materiaal is bij meerdere leveranciers verkrijgbaar. Bij Teach2Code zijn gratis een snelstartgids en vertaalde verhalenboekjes verkrijgbaar.

De Creatieve Code, MU & Partners, 2017. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-3
Leerlijn creatief programmeren waarbij codes, waaruit onze digitale wereld is opgebouwd, worden gecombineerd met kunst. Samen met kunstenaars worden programmeertalen ontdekt en toegepast, met kunstwerken als eindresultaat. Programma's en tools die aan bod komen zijn onder andere: Scratch, Snap, Processing, Arduino en LEGO Mindstorms. Zowel digitaal als unplugged.

CS Unplugged, Informatica zonder draadjes, 2012-2016. Doelgroep: PO 4-8
Lessen met gratis te downloaden activiteiten en werkbladen. De lessen kunnen gebruikt worden in verdiepings- en uitbreidingsprogramma's of in het reguliere lesprogramma. Nederlandse editie van twee boeken:
Deel I, II, IIDeel IV, V, VI

Cubetto, Heutink; De Rolf Groep, 2017. Doelgroep: PO 1-2
Houten robot ('Cubetto')  om spelenderwijs te leren programmeren. Door de kleurrijke blokken in het speelbord te plaatsen, laten kinderen de Cubetto de door hen bepaalde route rijden. Inclusief handleiding en verhaalboekje. Ook verkrijgbaar bij De Rolf Groep.

Digi-doener, FutureNL, 2018. Doelgroep: PO 1-8, VO 1-2
Wekelijks een gratis nieuwe les met digitale doe-dingen voor onder-, midden- of bovenbouw po of onderbouw vo. De lessen zijn geschikt voor één uur digitale geletterdheid in combinatie met één van de kernvakken. De lessen bestaan uit een lesbrief, digiles en handleiding.

Digit PO Computational thinking, Instruct, 2020. Doelgroep: PO 5-8
Afzonderlijk verkrijgbare module van de methode Digit PO. De methode is in ontwikkeling en zal modules voor alle vier leerlijnen digitale geletterdheid gaan bevatten.

Earlyrobots, Earlyrobots. Doelgroep: PO 4-8
Divers pakket van lesmaterialen om te leren programmeren.

EduappDoelgroep: PO, VO
Lijsten met apps en lesideeën voor programmeren.
Mogelijke geschikte apps: Box Island, Cargo-Bot, Daisy the Dinosaur, Hopscotch, Kodable, Lightbot, Move The Turtle, SoloLearn, Swift Playgrounds, Tynker.

Enigma, Stichting ENIGMA Online, 2013-2019. Doelgroep: HV 4-6
Online methode informatica voor bovenbouw havo/vwo bestaande uit een database met leermateriaal. Het leermateriaal is verdeeld in een Kernprogramma en Keuzethema's.

Expeditie micro:bit, Future NL, 2017. Doelgroep: PO 6-8
Een tiental lessen om spelenderwijs te leren programmeren met de micro:bit. Scholen die deelnemen hebben twintig Digi-klooikoffers met twintig micro:bits ontvangen.

Fundament Informatica voor de bovenbouw, Instruct, 2002-2018. Doelgroep: HV 4-6
Methode informatica. In boekvorm en digitaal beschikbaar. Zeven modules basisstof: informatica, hardware, software, softwareontwikkeling, datacommunicatie, projectmanagement en databases. Extra verdiepingsstof met onderwerpen zoals compressie,  Arduino, draadloze netwerken, cryptografie. Voor het onderdeel programmeren zijn diverse programmeermodules (PHP7 & MySQL, HTML5 & webdesign).

GameMaker, Yoyogames. Doelgroep: PO 7-8, VO
Ontwerpen van spellen met het programma GameMaker. Informatie voor het onderwijs op Nederlandse GameMaker Community.

GoTo leerlijn, Studio Tast, 2017. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-3
GoTo is een tekenrobot om zelf interactieve kunst te creëren. De GoTo leerlijn bestaat uit drie levels elk gebaseerd op een andere programmeertaal (Scratch, Processing, Pyhton). GoTo is ook onderdeel van De Creatieve Code.

Hello Ruby, Nieuwezijds, 2016-2017. Doelgroep: PO 2-5
Twee boeken over het meisje Ruby. In Een avontuurlijk sprookje over programmeren komen in verhaalvorm de principes van programmeren aan de orde, zoals grote problemen opdelen in kleine problemen en patronen herkennen. De grote reis door de computer gaat over de werkwijze van een computer. Met activiteiten en knutselprojecten die zonder computer uitgevoerd kunnen worden. Enkele voorbeeldactiviteiten.

ICT & leren programmeren, Creative Kids Concepts, 2018. Doelgroep: PO 7-8
​Met dit lespakket leren leerlingen eerst hoe een computer werkt. Aansluitend maken de leerlingen enkele projecten met de Arduino Bendoobox-materialen en leren daarbij programmeren. Er zijn vijf basislessen en drie verdiepings- en verbredingslessen. Leerlingen werken zelfstandig in kleine groepjes. Sluit aan bij De Techniek Torens maar is ook bruikbaar voor scholen die hier niet over beschikken.

Iedereen kan programmeren: Puzzels, Apple Education, 2019. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-2 
Lesprogramma voor het gebruik van Swift Playgrounds, een app waarmee kinderen leren programmeren door interactieve puzzels op te lossen en figuren te besturen. De handleiding bevat klassikale activiteiten om leerlingen de basisconcepten zoals lussen, variabelen en functies van programmeren te leren. Met de leerlingenhandleidingen kunnen leerlingen in hun eigen tempo werken.

Leaphy, Stichting Leaphy, 2018. Doelgroep: PO 7-8, VO 1-3
Robotica voor iedere leerling. Met docententrainingen voor een goede start. Peer2peer-educatie: leerlingen ontwikkelen en geven les. Bouwfilmpjes, toegankelijke werkboeken, tipboeken en docentenhandleiding. Eenvoudige gratis software en een community.

Lego WeDo 2.0, Heutink. Doelgroep: PO 5-7
Constructieset waarmee leerlingen eenvoudige LEGO modellen kunnen bouwen en programmeren. Downloads van: bouwinstructie en programma voor hijskraan, reuzenrad, huis en auto en opdrachtkaarten.

Lego Mindstorms, Heutink. Doelgroep: PO 7-8, VO 1-2
Een programmeerbaar LEGO-blok (EV3-steen). Leerlingen ontwerpen zelfstandig via een grafische programmeeromgeving een programma en laden dat in. Daarna voert de Mindstorms EV3 de opdrachten uit. Met gratis te downloaden werkbladen met gebruiksaanwijzing.

Lesmethode Programmeren met Scratch 3.0, Visual Steps, 2019. Doelgroep: PO 7-8 
Stap voor stap leren programmeren met Scratch. Leer spannende spellen maken, ruimtewezens ontwijken, doolhoven doorlopen. De methode sluit aan bij de leerlijn programmeren.

Let's Go Code!, Rolf Groep, 2017. Doelgroep: PO 2-6
Activiteitenset om kinderen kennis te laten maken met (levend) programmeren. Bevat o.a. foam doolhofmatten (25x25 cm), codeerkaarten en een (Engelstalige) handleiding met tips.

Levend Programmeren, Levend Programmeren Community, 2016. Doelgroep: PO 5-8
​Gratis te downloaden materiaal om met kinderen het Levend Programmeren spel te spelen. Met handleiding voor de spelleider.

Lyceo CodeKlas, Lyceo. Doelgroep: VO 1-2
Leren programmeren op middelbare scholen. Volledig verzorgd inhoudelijk programma​ voor onderbouw vmbo-t, havo en vwo. Kan als projectweek of als keuzevak. Duur wordt in overleg bepaald. Meest voorkomende is zes blokken van vier lesuren. De CodeKlas kan worden uitgebreid met vervolgmodule CodeKlas 2.0 (vooral voor havo/vwo)

Matatalab, PMOT, 2019. Doelgroep: PO 1-4
Codeerset, zonder computer te gebruiken, bestaande uit een codeerplaat, waar de verschillende codeerblokken (richtingsblokken en diverse extra blokken) opgelegd kunnen worden. Met twee handleidingen en extra handleidingen voor de uitbreidingsset Musician en Artist.

Microbit101, 2018. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-2  
Een doos (kit) met materialen om met 101 Microbit projecten om te maken en toegang tot een OneNote omgeving met alle beschrijvingen en codes. De projecten zijn beschreven van basis tot expert met steeds drie verschillende niveaus.

Moway minirobots, CMA. Doelgroep: PO 7-8, VO
Benodigdheden om twee Moway robots te programmeren. Er zijn allerlei programmeeropdrachten (van zeer basaal tot heel geavanceerd) met Moway denkbaar, zoals het volgen van een lijn of het verdedigen van een territorium. De handleiding bevat een aantal uitgewerkte voorbeelden van lesactiviteiten voor het vo.

Ozobot lessen, Ozobot Benelux, 2017. Doelgroep: PO 4-8
Twee series lessen bij de kleine programmeerbare robot Ozobot: Kleur & lijn coderen en Digitaal programmeren. Met handleidingen voor leerkrachten en handleidingen en werkkaarten voor leerlingen.

Praxisbulletin 7 Maak het nou!, Uitgeverij Malmberg, 2017. Doelgroep: PO 1-8
Themanummer rond wetenschap en technologie, programmeren, computational thinking en maken. Met uitgewerkte lessen en lessuggesties. Tegen betaling te bestellen of gratis te downloaden.

Programmeren in de klas, Hanzehogeschool Groningen, 2017. Doelgroep: PO 2-8
Cursussen met gratis te downloaden introductielessen computational thinking.
Groep 2 en 3 Hello Ruby. Bij deze lessen maken de leerlingen ook kennis met Beebot en Cubetto.
Groep 4 Scratch Jr.
Groep 5-6 Lego WeDo 2.0
Groep 7 Unplugged
Groep 8 HTML en Javascript

Programmeren in het PO, 2016. Doelgroep: PO 1-8
Leerlijn programmeren (als Wikiwijs arrangement beschikbaar gesteld) voor onder-, midden- en bovenbouw basisonderwijs. Het bestaat uit uitleg over basisbegrippen en principes van programmeren, doelen en activiteiten voor de leerlingen. De activiteiten zijn laagdrempelig en grotendeels 'unplugged'.

Programmeren kan je leren, Stichting Techniek Toppers. Doelgroep: PO 6-8
Project om stap voor stap de beginselen van het programmeren te leren door het programmeren van Robotjes. Met uitgewerkte lessen, concrete materialen, website en online ondersteuning.

Programmeren kun je leren Stap voor Stap, Schoolsupport, 2016. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-2
Vierdelige boekenserie (incl. handleiding) om zelfstandig kennis te maken met programmeren en programmeertalen.
1. algoritmes, instructies geven en debuggen met Logo en Scratch. 2.  tips om sneller te kunnen werken door het gebruik van lussen, herhalingen en variabelen. 3. Scratch, Python en Sprites (de 'if'-instructies). 4. maken van webpagina's in HTML en JavaScript. Handleiding met leerdoelen, de belangrijkste programmeerconcepten en programmeertalen, suggesties voor veilig internetgebruik en extra opdrachten.

Programmeren met Python, Visual Steps, 2016. Doelgroep: PO 5-8, VO 1-6
Boek met de basisbeginselen van de gratis programmeertaal Python. Nieuwe termen worden stap voor stap uitgelegd en programmeercode wordt ontleed. Met programmeerpuzzels ter afsluiting. 
Een handleiding kan na aanmelden op gedownload worden.

Programmeren voor kinderen, LANNOO, 2015-2017. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-2
Driedelige serie boeken over programmeren. Met achtergrondinformatie, voorbeelden, oefeningen en stap-voor-stap instructies om programma's te schrijven in Scratch en Python.

Programming Basics, Lessen voor beginners, 2012. Doelgroep: PO 5-8
Gratis online oefeningen waarbij kinderen ook echte code moeten schrijven in Babylscript (een variatie op de taal JavaScript).

ProRoBo, Stichting ProRoBo, 2017. Doelgroep: PO 1-8
Programmeren en Robotica in het basisonderwijs. Leerlijn bestaande uit acht modules (handleiding en werkbladen/-boekjes): Bee-Bot, Ko de Kraker, Blue-Bot, Scratch Jr, Kodable 1, Scratch, Pro Bot, The Foos 2. 
De leerlijn is gemaakt met subsidie van het Leraren Ontwikkel Fonds (LOF) en bijna gratis te bestellen.

RoboCup Junior Nederland, 2020. Doelgroep: PO 6-8, VO 1-6
Jaarlijkse competitie waaraan leerlingen (9-19 jaar) met zelfgebouwde robotjes kunnen meedoen.

RoboMind en RoboMind Academy. Doelgroep: PO 5-8, VO
Educatieve Nederlandstalige programmeeromgeving in de nieuwe programmeertaal ROBO. Daarmee wordt de basis van logica, informatica en robotica verkend. Momenteel wordt voor basisonderwijs een driejarige leerlijn ontwikkeld. Deze les geeft hiervan een voorbeeld.
RoboMind Academy biedt diverse gratis cursussen bijvoorbeeld Hour of Code.

RoboSchool, RoboSchool, 2017. Doelgroep: PO 1-8
Roboschool biedt een doorlopende leerlijn programmeren. Laagdrempelig voor leerlingen en leraren. Met video's en online materiaal.

Rolf Connect - Coderen, de Rolf groep, 2019. Doelgroep: PO 2-5 
Spel waarbij met de Rolf Connect Hub een reis door de ruimte wordt gemaakt waarbij de volgende doelen aan de orde komen: het in volgorde plaatsen van stappen (sequenties), functies, herhalende functie (loops), voorwaarden (condities), gelijktijdig laten uitvoeren van taken (parallelisme).

Shadowview4kids, The Dreamery Foundation, 2016. Doelgroep: PO 1-8
Lesprogramma waarbij in de practicummodule programmeren wordt gebruikt om illegale stroperijen tegen te gaan. De basismodule (zes lessen) en practicummodule (zes lessen) voor de bovenbouw zijn beschikbaar. Voor onder- en middenbouw nog in ontwikkeling. Na inschrijving gratis te downloaden.

Scratch en Scratchweb, Stichting Scratchweb. Doelgroep: PO 5-8, VO 1-2
Met Scratch leren leerlingen (8-14 jaar) programmeren en kunnen ze eigen interactieve verhalen, spellen en animaties maken. De creaties kunnen met anderen worden gedeeld in de online gemeenschap.
Stichting Scratchweb verzamelt en schrijft ook vrij te gebruiken lesmateriaal.

Smart life, CodeUur & Blink, 2016. Doelgroep: PO 5-8
​Na inlog gratis beschikbaar online projectthema bij Blink Wereld over digitale vaardigheden en programmeren. In vijf lessen voor groep 5-6 en groep 7-8 worden de basisprincipes van programmeren uitgelegd en gaan leerlingen aan de slag met een speciaal ontwikkelde programmeertool (CT-3000). Bevat digibordlessen, werkbladen en bronnenboek.

Teach2Code, Teach2Code, 2017. Doelgroep: PO 1-8
Leskisten voor wetenschap en technologie, waaronder programmeren. Teach2Code richt zich op het aanleren van codetaal om een robot te programmeren. Dit gebeurt via kleurcodes of via de 'programmeertaal' Ozoblockly.  Leskisten bevatten concrete materialen zoals een Cubetto of Ozobot en een lesmap (lerarengids, leskaarten, antwoordkaarten). Zowel zelfstandig door leerlingen te gebruiken als klassikaal.

Voor Dummies serie voor kids, BBNC Uitgevers, 2016-2017. Doelgroep: PO 5-8
Serie boeken voor kinderen waarin de vaardigheden stap voor stap worden uitgelegd. Met als titels: Robots bouwenProgrammerenGames ontwerpenRaspberry pi,Apps makenYouTube filmpjes maken en Computeranimaties maken.