ICT maakt onderwijs op afstand mogelijk

8 oktober 2020

De afgelopen periode stonden leraren en schoolleiders voor de uitdaging om afstandsleren met behulp van ICT in sneltreinvaart vorm te geven. En nog steeds is het met alle maatregelen die gelden en mogelijkheden die iedere school heeft zoeken hoe je je onderwijs vormgeeft. Denk aan situaties waarbij een leraar afwezig is, een of meer leerlingen thuis moeten blijven of de school tijdelijk dicht is.

Afstandsleren met behulp van ICT maakt het mogelijk om met leerlingen in contact te blijven. Maar leerlingen en leraren hebben al snel gemerkt dat afstandsleren iets anders is dan leren op school. Dat is even wennen.

In korte tijd veel bereikt!

Op internet en social media is veel informatie te vinden over het gebruik van ICT in deze situatie. Je vindt er allerlei tips die je inspiratie kunnen geven bij het verzorgen van deze manier van onderwijs. Alhoewel veel scholen al gebruik maakten van ICT in het klaslokaal, is het inzetten van ICT voor afstandsonderwijs toch weer anders. Scholen die al ervaring hadden met afstandsonderwijs en het inzetten van digitale middelen hebben daar destijds een bewuste keuze voor gemaakt. Zij hebben er een gezamenlijke visie op ontwikkeld en een uitgebreid implementatietraject doorlopen. Zij hebben leermiddelen gekozen en nagedacht over digitale didactiek. Alle andere scholen moesten dit de afgelopen periode noodgedwongen in een paar dagen doen. En het is ontzettend knap wat er in die korte tijd is bereikt!

Om de scholen die nu de eerste stappen hebben gezet op het gebied van afstandsonderwijs verder te ondersteunen, hebben we een aantal zaken op een rijtje gezet. We zijn ons er van bewust dat de meeste keuzes nu pragmatisch zijn en gebaseerd zijn op wat er praktisch haalbaar is. Daar sluiten we zoveel mogelijk bij aan. De kennis en vaardigheden op dit gebied zullen snel groeien en van daaruit kan verder gewerkt worden aan afstandsonderwijs dat inspeelt op de behoefte van de leerlingen.

Selecteer leerdoelen

Belangrijk is dat je leerdoelen prioriteert voor de komende tijd. Welke vakinhoud moet of wil je op dit moment aanbieden? Realiseer je dat je niet alles kan en hoeft te doen. Maak keuzes, stel prioriteiten. Gebruik zoveel mogelijk wat je al kent en doet, en werk zoveel mogelijk door op de manier die jij en je leerlingen gewend zijn. Gebruik daarbij:

  • je eigen methode
    Uitgevers hebben vaak digitaal materiaal dat de kinderen thuis kunnen gebruiken. Daarin is al nagedacht over werkvormen, de inhoud sluit aan bij wat je in de klas behandelt en vaak zijn er ook mogelijkheden om leerlingen te volgen. Ook bieden veel uitgevers nu extra mogelijkheden aan en zijn ze bezig om de minimaal noodzakelijke leerroutes uit te stippelen door de diverse methoden.
  • aanvullende lesmaterialen
    Wikiwijs biedt lesmaterialen over verschillende thema’s die uitgesplitst zijn naar basisonderwijs, speciaal onderwijs en voortgezet onderwijs. Je vindt er bijvoorbeeld een thema rondom het coronavirus en ziekte.
  • de website Leerplan in beeld
    Gebruik de website Leerplan in beeld  bij het ontwerpen van je onderwijsprogramma. Je vindt er niet alleen informatie over de kerndoelen, tussendoelen en doorlopende leerlijnen maar ook over wat nu basisstof is en wat je kan aanbieden als keuzeonderdelen.
  • de website met inhoudslijnen
    Op de website met inhoudslijnen vind je uitgewerkte leerlijnen voor leerlingen in de onder-, midden- en bovenbouw van het basisonderwijs voor onder meer Nederlands, Engels, rekenen-wiskunde, OJW en digitale geletterdheid.
  • de Leerdoelkaarten
    Deze leerdoelkaarten zorgen voor een doorlopende leerlijn van groep 7 in het primair onderwijs tot en met klas 2 in het voortgezet onderwijs. Door te werken vanuit de beschreven doelen komen de belangrijkste leerinhouden en vaardigheden aan bod.

Wil je zelf leerdoelen formuleren, deze  bespreken met je leerlingen, de ontwikkeling van je leerling bijhouden en je lessen aanpassen aan waar zij staan? Dan kan je gebruik maken van onze handreiking over formatief evalueren. Kijk voor een korte introductie over formatief evalueren naar deze animatie. Wil je weten hoe en waarom je leerdoelen deelt met leerlingen, bekijk dan deze animatie voor een toelichting.

Breng structuur aan

In de klas breng je als leraar structuur aan. Er is een dag- en weekplanning die vaak ook voor de kinderen zichtbaar is. Bij afstandsonderwijs is het bieden van structuur misschien nog wel belangrijker. Sommige scholen maken voor elke dag een planning voor hun leerlingen en sturen die  rond via de gangbare communicatiemiddelen van school (e-mail, Social Schools, Klasbord, etc) of via de digitale leeromgeving die daarvoor ingericht is. Structuur geeft duidelijkheid en rust voor jezelf, je leerlingen en hun ouders. Werk dus met een overzichtelijk programma of rooster.

Bied houvast

Maak gebruik van vaste contact- en instructiemomenten. Op de website lesopafstand.nl vind je informatie over lesgeven met behulp van video in het basisonderwijs en in het voortgezet onderwijs. Ook is er informatie te vinden over het inzetten van aanvullende filmpjes en video’s in het basisonderwijs en over open en gratis lesmateriaal in het voortgezet onderwijs.

Geef duidelijke taken met een duidelijke deadline. Geef van te voren aan wat de criteria zijn waar opdrachten aan moeten voldoen en laat weten op welke manier leerlingen feedback krijgen. Zorg er ook voor dat overschrijding van een deadline mogelijk is in verband met ziekte, ICT-problemen of vertraging door concentratieproblemen.

Hou contact met al je leerlingen

Een open deur misschien, maar we weten uit onderzoek en ervaring dat het erg belangrijk is dat leraren aanwezig zijn bij afstandsleren, zowel op cognitief als op sociaal vlak. Om je lesstof uit te leggen, je leerlingvragen te beantwoorden en om feedback te geven. Feedback, vooral ook in digitale leeromgevingen, is het liefst persoonlijk en inhoudelijk, en (zeker bij jongere kinderen) meer gericht op de inzet en de taak dan op de prestatie of uitkomst zoals je kunt lezen in dit rapport over het motiveren van leerlingen in een online omgeving.

Leerlingen vinden het fijn dat leraren beschikbaar zijn, hen motiveren en ze in contact brengen met elkaar. Spreek bijvoorbeeld een vast moment af om gezellig met elkaar bij te kletsen op de omgeving, zodat je leerlingen elkaar ook kunnen zien. Zo zorg je ervoor dat afstandsonderwijs niet afstandelijk onderwijs wordt.

Contact houden kan op verschillende manieren:

  • Op de website lesopafstand.nl vind je informatie over bijvoorbeeld online samenwerken en het lesgeven met behulp van video in het basisonderwijs en in het voortgezet onderwijs. Ook vind je er inspirerende video’s over verschillende thema’s waar je mee aan de slag kunt om je onderwijs op afstand in te richten: digitale les, expliciete ddirecte instructie, technisch lezen, kleuterklas tv en digitale tools.
  • Contact houden met leerlingen in speciaal en passend onderwijs is vaak een extra uitdaging. Deze kinderen (en hun ouders) hebben extra ondersteuning nodig. Het Nederlands Jeugdinstituut en Passend Onderwijs Thuis geven hier meer informatie over.
  • Contact houden met kinderen die thuis niet beschikken over een computer/laptop of internet is lastig. Verschillende partijen zijn hard bezig om zoveel mogelijk kinderen te voorzien van laptops.

Ook is niet altijd duidelijk of kinderen in hun thuissituatie ondersteund worden bij hun schoolwerk, bijvoorbeeld kinderen uit kwetsbare gezinnen. Ook (of juist) met deze kinderen is het van belang om contact te houden. Overleg op school hoe je dit het beste kunt doen. Hebben ze toegang tot laptop en internet, dan kunnen de mogelijkheden voor online samenwerken benut worden. Kun je misschien telefonisch contact houden, bij ze langs gaan, of ze toch naar school laten komen? Extra persoonlijke aandacht kan het verschil maken voor deze leerlingen.

Differentieer

Ook bij afstandsonderwijs is differentiëren nodig en mogelijk. Leerlingen hebben verschillende onderwijsbehoeften en niveaus. Kom daar als leraar aan tegemoet en differentieer bijvoorbeeld door extra tijd en begeleiding en passende werkvormen en leermiddelen.

  • Bedenk vooraf op welke onderdelen extra instructie, begeleiding en/of aangepaste leerstof nodig is. Vanuit je ervaring als leerkracht heb je die expertise. Kijk bijvoorbeeld op de website Passende perspectieven voor ondersteuning bij het vormgeven van onderwijs aan leerlingen met specifieke onderwijsbehoeften op het gebied van taal en rekenen.
  • Bedenk ook welke leerlingen juist compacte en/of uitdagende leerstof nodig hebben. Wat doe je met leerlingen die sneller werken dan anderen. Bied je hen extra lessen aan en gaan ze die dan wel zelfstandig maken? Of moet je manieren bedenken dat het voor die kinderen niet als extra voelt?
  • Softwareprogramma’s die ingezet kunnen worden om te differentiëren houden de voortgang van de leerlingen bij. Op basis daarvan kunnen instructie, verwerkingsopdrachten en feedback aan de leerlingen aangepast worden. De bekendste zijn Snappet, Muiswerk, Gynzy, Rekentuin en Taalzee.

Meer weten over differentiatie en de genoemde programma’s? Lees dit rapport van de Kennisrotonde.

Denk ook alvast na over hoe je leerlingen gaat helpen om eventuele achterstanden in te lopen. Denk hierbij met name aan kinderen uit kwetsbare milieus.

Digitale geletterdheid

Een geluk bij een ongeluk? Nu de meeste leerlingen gewend zijn op een laptop te werken en ook online bezig zijn met het schoolwerk is dit misschien een goede kans om samen met je collega’s te werken aan digitale geletterdheid. Digitale geletterdheid is het geheel van ICT-basisvaardigheden, mediawijsheid, informatievaardigheden en computational thinking.

Op het SLO vakportaal Digitale Geletterdheid vind je achtergrondinformatie, leermiddelen en voorbeeldleerlijnen. Die kan je gebruiken om de ontwikkeling van jouw leerlingen te volgen, een eigen programma vorm te geven of ideeën op te doen voor leeractiviteiten en concrete lessen. Ben je benieuwd hoe andere scholen dit doen? Neem dan een kijkje  bij de praktijkvoorbeelden digitale geletterdheid.

Jouw eigen kennis en vaardigheden

De kennis en vaardigheden die een leraar nodig heeft om les te geven in de klas, wordt nu aangevuld met kennis en vaardigheden die nodig zijn om afstandsleren met behulp van ICT goed vorm te geven.

Je bent niet alleen aan het lesgeven, je hebt online ook een sociale rol waarin je je leerlingen met elkaar in contact brengt en ze ondersteunt, stimuleert en adviseert. Je hebt een organisatorische rol waarbij je zorgt dat alles geregeld is en dat leerlingen weten wanneer ze iets moeten doen. Ook heb je vaak een meer technische rol als je je lessen online aanbiedt en vragen van leerlingen en ouders moet oplossen. Het klassenmanagement verandert, de leeromgeving is veranderd en je bent misschien meer dan ooit bezig met het ontwerpen van je eigen onderwijs.

De manier waarop jij als leraar ICT integreert en de leeromgeving voor je leerlingen vormgeeft is van doorslaggevend belang voor de effectiviteit van jouw onderwijs. Belangrijk bij het wennen aan deze nieuwe aanpak is om bewuste, onderbouwde keuzes te blijven maken. Doe af en toe een stapje terug, probeer het niet allemaal alleen te doen! Werk samen met je collega’s, overleg over prioriteiten, over de mogelijkheden en onmogelijkheden van afstandsonderwijs, laat elkaar zien hoe je je onderwijs vormgeeft, evalueer samen hoe het gaat.

Online is veel professionaliseringsmateriaal te vinden. Van trainingen tot webinars, van ondersteuning op afstand tot complete lespakketten, het is er allemaal. Bekijk als team wat jullie zelf kunnen doen en waar je ondersteuning bij nodig hebt. Een inspirerend startpunt is de website van het Lerarencollectief met korte tutorials van collega-leraren en onderwijsprofessionals met tips om afstandsonderwijs een kwalitatieve duw in de rug te geven. Lees het eBook Wijze Lessen, of bezoek (meer vakinhoudelijk) de vakportalen van SLO.


contactpersoon

Bas Trimbos