C2: Zelforganisatie van het organisme (havo)

19 juni 2020

De kandidaat kan met behulp van het concept levenscyclus ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze de ontwikkeling van organismen verloopt en verklaren op welke wijze verstoringen van de ontwikkeling ontstaan, kunnen worden voorkomen en worden aangepakt.

Mogelijke ​contexten

Gezondheid
Verloskundigen voeren regelmatig controles uit bij zwangere vrouwen om te controleren of het kind zich goed ontwikkelt.

Voedselproductie
Groentekwekers grijpen in verschillende stadia van de levenscyclus van voedingsgewassen in om een zo hoog mogelijke productie te verkrijgen.

​​​Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • de levenscycli van bloemplanten, insecten en zoogdieren in globale termen beschrijven;
  • de fases in de ontwikkeling van zygote tot aan de geboorte van een baby herkennen;
  • de invloed van voeding, gebruik van genotmiddelen en van stress op de prenatale ontwikkeling beschrijven;
  • beschrijven hoe inwendige en uitwendige factoren de lichamelijke ontwikkeling van een mens gedurende zijn levensloop beïnvloeden.

Mogelijke deelconcepten

Stampers, meeldraad, zaad, kiem, geslachtscellen, bevruchting, ei, larve, pop, imago, embryo, foetus, placenta, vruchtwater, navelstreng, zygote aangeboren afwijking, erfelijke ziekte, (oorzaken van) kanker.​​

Relatie met andere subdomeinen

Centraal Examen

  • C1 Zelforganisatie van cellen
  • F1 Selectie

Schoolexamen

  • E1: DNA-replicatie
  • E3: Voortplanting

Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Celcycli: weblessen over de twee typen celdelingen die samen de basis vormen voor de voortgang van levenscycli en generatiewisselingen van protisten, planten, dieren en mens.
  • Plantkracht: een lessenserie over de wereld van groenten, bloemen en landbouw. De werkvormen gaan over herkenbare en makkelijk te verkrijgen gewassen zoals komkommers, tomaten en gerbera’s. Maar de lessenserie geeft ook een kijkje in een onbekende wereld. Bijvoorbeeld hoe methodes zoals CRISPR-Cas9 ingezet kunnen worden om gewassen zodanig slim te veredelen dat ze bijvoorbeeld op zoute grond kunnen groeien.