Subdomeinen E1 - E3 havo

13 december 2019

Beschrijving van de subdomeinen E1 DNA-replicatie, E2 Levenscyclus van de cel en E3 Voortplanting van het organisme voor het schoolexamen havo.

Subdomein E1: DNA-­replicatie (havo)

​​​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van het concept DNA-replicatie ten minste in contexten op het gebied van veiligheid en gezondheid benoemen op welke wijze erfelijk materiaal wordt gereproduceerd.

Mogelijke contexten

Gezondheid
Voorlichters van het KWF geven voorlichting over preventief gedrag ten aanzien van huidkanker en leggen uit hoe melanoom gevormd wordt als gevolg van zonnebrand.

Veiligheid
Forensisch onderzoekers gebruiken DNA-fingerprinting om het Openbaar Ministerie de mogelijkheid te geven de dader aan te wijzen.

​​Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • het proces van DNA-replicatie beschrijven;
  • de rol van DNA-replicatie in de celcyclus en levenscyclus herkennen;
  • beschrijven wat er fout kan gaan bij DNA-replicatie en de gevolgen daarvan beschrijven.

Mogelijke​ deelconcepten

Nucleotiden, dubbelstreng, basenparen, vrije DNA-nucleotiden, chromatiden, DNA-polymerase, S-fase.

Relatie met andere subdomeinen
CE
F1 Selectie (DNA)
SE
B1 Eiwitsynthese
D3 Seksualiteit
E2 Levenscyclus van de cel
E3 Voortplanting

​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie​

  • Met de Reizende DNA-labs haalt u DNA, genen, genomen en het moderne DNA-onderzoek naar de klas. Leerlingen gaan zelf aan de slag met de nieuwste technieken.​

Subdomein E2: Levenscyclus van de cel (havo)

​​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van het concept celcyclus ten minste in contexten op het gebied van energie, gezondheid en voedselproductie benoemen op welke wijze reproductie van cellen verloopt.

Mogelijke contexten

Gezondheid
Zwangere vrouwen die 36 jaar of ouder zijn kunnen gebruikmaken van prenataal onderzoek. De kans op een kind met downsyndroom neemt toe met de leeftijd van de moeder.

Voedselproductie/energie
Procestechnologen optimaliseren het gebruik van fermentatie in een groot concern waar met behulp van gisten bepaalde stoffen worden geproduceerd. Door het optimaliseren van de vergisting wordt het aantal stappen van de reactie en de energiebehoefte van het proces meer dan gehalveerd.​

Mogelijke uitwer​king van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • de betekenis van celdeling voor groei, herstel en reproductie benoemen;
  • beschrijven dat cellen zich delen op een gecontroleerde manier en daarbij verschillende fasen van de celcylus doorlopen;
  • de verschillende fasen benoemen van de celcylus van een gewone celdeling en beschrijven dat deze er anders uitzien dan de fasen van de reductiedeling;
  • de regulatie van de fasen van de celcyclus beschrijven en wat in die regulatie verkeerd kan gaan;
  • benoemen dat cellen zich ongecontroleerd kunnen gaan delen en kanker herkennen als uiting van ongecontroleerde celdeling;
  • benoemen dat bij ongecontroleerde celdeling fouten in het DNA in stand kunnen blijven;
  • benoemen dat cellen verouderen en afsterven;
  • de rol van weefselkweek bij voedselproductie en medisch onderzoek herkennen.​

Mogelijke deelconcepten

Eencellig, meercellig, geslachtscellen, lichaamscel, chromosoom, mitose, reductiedeling (meiose I en meiose II), tumor, telomeren.

Relatie met andere subdomeinen
CE
F2 Soortvorming (selectie)
SE
B1 Eiwitsynthese
E1 DNA-replicatie
E3 Voortplanting

​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie​

  • Telomeren: informatief filmpje over telomeren en het gegeven dat ze bij iedere celdeling korter worden, totdat een cel niet meer kan delen.
  • Wat is het syndroom van Down: Mensen met het syndroom van Down ontwikkelen zich trager dan anderen; informatief filmpje met begrippen als syndroom van Down, chromosoomportret, prenataal onderzoek.

Subdomein E3: Voortplanting van het organisme (havo)

​​​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van het concept voortplanting ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en voedselproductie verklaren op welke wijze de reproductie van eukaryoten en prokaryoten verloopt.​

Mogelijke contexten

Voedselproductie
Laboranten en analisten werken bij een vermeerderingsbedrijf in de sierbloementeelt aan het maken van weefselkweken van plantencellen, met het doel zo snel mogelijk te komen tot voldoende uitgangsmateriaal voor een nieuw bloemenras.

Gezondheid
Een paar met een kinderwens laat erfelijkheidstesten uitvoeren voordat ze besluiten tot in-vitrofertilisatie over te gaan. Doel hiervan is om, samen met een arts, te kunnen overleggen over de risico's op het krijgen van een kind met een aangeboren afwijking.

​​Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • verschillen beschrijven tussen geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting en de relatie beschrijven met genetische variatie bij prokaryoten en eukaryoten;
  • bouw, vorming, ontwikkeling en functie beschrijven van geslachtscellen en van de zygote;
  • daarbij een relatie leggen met mitose en meiose voor de levenscyclus van de mens en voor de levenscyclus van planten;
  • bouw en werking van de voortplantingsorganen van de mens beschrijven en de rol van hormonen daarbij herkennen;
  • ethische en biologische argumenten onderscheiden met betrekking tot het ingrijpen in het voortplantingsproces van organismen om bevruchting te voorkomen/te bevorderen, kwaliteit/nuttig gebruik van nakomelingen te bevorderen, ziekten van organismen te voorkomen;
  • uitleggen dat bij plantenveredeling bij kruising nieuwe allelencombinaties ontstaan.

Mogelijke deelconcepten

Eencellig, meercellig, levenscyclus, geslachtelijke en ongeslachtelijke voortplanting, voortplantingsorganen van eukaryoten, geslachtscellen, mitose, meiose, haploïd, diploïd, bevruchting, eicel, zaadcel, follikel, gele lichaam, zygote, klievingsdeling, embryo, placenta, geslachtshormonen, FSH, LH, oestrogeen, progesteron, testosteron, menstruatiecyclus, anticonceptie, kunstmatige inseminatie, embryonale ontwikkeling, klonen, plantenveredeling, vruchtbeginsel, HCG.

Relatie met andere subdomeinen
CE
B4 Hormonale regulatie
E4 Erfelijke eigenschap
SE
B1 Eiwitsynthese
C2 Zelforganisatie van het organisme
D3 Seksualiteit
E2 Levenscyclus van de cel

​​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Zorg: deze lessenserie wil leerlingen laten zien dat voortplanting bij de mens in een maatschappelijk kader plaatsvindt, dat dieren mede door hun gedrag aangepast zijn aan hun leefomgeving en dat die aanpassing bij mensen vergroot wordt door hun sociale organisatie.
  • Vrijen Virussen Voorbehoeden Voortplanten Veranderen: de lessenserie bestaat uit twee contexten over de persoonlijke leefwereld: relaties en kinderen (maken/krijgen), elk gevolgd door een onderdeel waarin typerend wetenschappelijk onderzoek wordt belicht op een lager organisatieniveau.
  • Levenscycli en gedrag​: website over voortplanting, geslachtsorganen, groei, voorbehoedsmiddelen, et cetera.
  • Voortplanting: practicum met opdrachten over voortplanting.
  • Waarom zijn bijen nuttig?:​ schoolTV-film over het werk van een imker.​

dit hoort bij