Subdomeinen D3 - D4 vwo

5 maart 2020

Beschrijving van de subdomeinen D3 Gedrag en interactie en D4 Seksualiteit voor het schoolexamen vwo.

Subdomein D3: Gedrag en interactie (vwo)

​EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van communicatie, gezondheid en veiligheid verklaren op welke wijze gedrag van organismen en populaties ontstaat, benoemen wat de functie van het gedrag is en benoemen op welke wijze het zich ontwikkelt.

Mogelijke contexten

Communicatie
Voorlichters zoeken naar de mogelijkheden om supranormale prikkels in te passen in voorlichtingscampagnes.

Gezondheid
Psychologen zoeken met behulp van tweelingenonderzoek naar de erfelijke component van gedrag.

Veiligheid
Onderzoekers tonen aan dat er een verband is tussen drugsgebruik en verkeersgedrag.

​​​Omschrijving van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • verklaren hoe gedrag verwijst naar acties en reacties;
  • de dynamische relatie beschrijven tussen een organisme en zijn omgeving;
  • factoren uit de interne omgeving beschrijven zoals: hormonen, biologische klok, stofwisselingsveranderingen, impulsen vanuit hersengebieden;
  • toelichten dat gedrag deels erfelijk is bepaald;
  • omschrijven hoe het gedrag van een individueel organisme de verschillende levensfasen van het organisme weerspiegelt;
  • imponeergedrag, territoriumgedrag, sociaal gedrag, voedingsgedrag en voortplantingsgedrag uitleggen als voorbeelden van functioneel gedrag en de relatie leggen tussen deze vormen en overlevingskansen;
  • uitleggen hoe gedrag evolueert onder invloed van selectiedruk;
  • gedrag beschrijven door gedragselementen te benoemen en uit te werken in een handelingsprotocol en/of in een ethogram;
  • verklaren waardoor populaties zoals een school vissen of een zwerm vogels, gedrag vertonen dat een meerwaarde heeft ten opzichte van het gedrag van de afzonderlijke organismen;
  • gedragsbiologie omschrijven als een tak van de biologie die zich bezighoudt met de verschillen en overeenkomsten in gedrag tussen soorten en de evolutionaire achtergrond daarvan;
  • verschillen en overeenkomsten beschrijven tussen mensapen en mensen, in het bijzonder wat communicatie, moreel bewustzijn en empathie betreft;
  • de relatie toelichten tussen gedragsonderzoek en andere onderzoeksgebieden op het terrein van: moleculaire biologie, neurofysiologie, gedragsecologie, cognitieve psychologie, evolutionair onderzoek, (epi)genetisch onderzoek;
  • de resultaten van gedragsonderzoek toepassen en de implicaties voor de maatschappij toelichten.

​​​M​ogelijke deelconcepten

Interne factoren, externe factoren, gedragssysteem, ethogram, genen, aangeboren, erfelijk, aangeleerd, klassiek en operant conditioneren, gewenning, i​nprenting, imitatie, reflex, overleven, communicatie, sociaal gedrag, imponeergedrag, territoriumgedrag, instinct, nature-nurture.​​

Relatie met andere subdomeinen
CE
B4 Zelfregulatie van het organisme              
​​F2 Soortvorming (Selectie)
SE
D4 Seksualiteit​

​​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Zorg: deze lessenserie wil leerlingen laten zien dat voortplanting bij de mens in een maatschappelijk kader plaatsvindt, dat dieren mede door hun gedrag aangepast zijn aan hun levensomgeving en dat die aanpassing bij mensen vergroot wordt door hun sociale organisatie.

  • Lovers & Losers: leerlingen analyseren films en teksten over wetenschappelijk onderzoek van (verliefde) hersenen, hormonen en gedrag op relevante biologische begrippen en ze leggen verbanden daartussen door het maken van steeds gecompliceerdere conceptmaps. Te vinden op de eerste dvd van de CVBO (2009)​.

  • Gebiologeerd door gedrag: gedrag in drie verschillende contexten: verzorgen van je huisdier, ontwerpen van een diervriendelijke stal, onderzoeken van overtraining bij paarden.

  • Practicum gedrag: het opzetten van experimenteel gedragsonderzoek.

  • Ethologie: een website met informatie over diergedrag, voorbeelden van ethologisch onderzoek, literatuurverwijzingen, onderzoeksmethoden en een aantal ethologie-links.​

Subdomein D4: Seksualiteit (vwo)

EINDTERM

De kandidaat kan met behulp van de concepten gedrag en interactie met (a)biotische factoren ten minste in contexten op het gebied van gezondheid en communicatie beargumenteren op welke wijze vraagstukken met betrekking tot seksualiteit van de mens kunnen worden benaderd.

Mogelijke contexten

Gezondheid
Epidemiologen van het RIVM doen een chlamydiascreening bij honderdduizenden jongeren tussen 16 en 29 jaar om te kunnen bepalen of landelijke invoering nodig is.

Communicatie
Medewerkers van een voorlichtingsorganisatie bedenken een campagne met als doel grensoverschrijdend seksueel gedrag bij jongeren te verminderen. Ze richten zich niet alleen op kennis, maar ook op houding en vaardigheden.​

​Mogelijke uitwerking van de eindterm

De kandidaat kan in contexten bijvoorbeeld:

  • beargumenteren wat de rol is van seksualiteit bij voortplanting en bij het onderhouden van relaties;
  • de rol van seksualiteit in verschillende levensfases toelichten;
  • relaties leggen tussen seksueel gedrag en voortplantingsgedrag;
  • keuzes maken voor de juiste voorbehoedmiddelen en effectief gebruik daarvan beschrijven;
  • diversiteit in seksuele geaardheid toelichten;
  • acceptatie van seksuele diversiteit relateren aan eigen opvattingen en culturele aspecten;
  • de relatie tussen seksueel gedrag en seksueel overdraagbare aandoeningen toelichten;
  • omschrijven hoe je wensen kenbaar kunt maken en grenzen kunt bewaken en respecteren;
  • de rol van hormonen en zenuwstelsel bij aspecten van relaties en seksualiteit verklaren.

​​​Mogelijke deelconcepten

Seksualiteit, biseksueel, homoseksueel, heteroseksueel, coming-out, voorbehoedmiddelen, opwinding, orgasme, gender, seksueel overdraagbare aandoeningen, aids, transseksualiteit, voortplantingsprikkel, adolescentie, hormonale regulatie, levensfase.​​

Relatie met andere subdomeinen
CE
B1 Eiwitsynthese
B4 Hormonale regulatie
E4 Erfelijke eigenschap
SE
C2 Zelforganisatie van het organisme
D3 Gedrag en interactie
E2 Levenscyclus van de cel
E3 Voortplanting​

​​​​Suggesties voor lesmateriaal en achtergrondinformatie

  • Vrijen Virussen Voorbehoeden Voortplanten Veranderen: de lessenserie bestaat uit twee contexten over de persoonlijke leefwereld: relaties en kinderen (maken/krijgen), elk gevolgd door een onderdeel waarin typerend wetenschappelijk onderzoek wordt belicht op een lager organisatieniveau.
  • Gedrag en seksualiteit: website met allerlei begrippen die te maken hebben met seksualiteit, een datingkaartenbak, rolpatronen, heteroseksualiteit.
  • Lang leve de liefde: deze site bevat naast een handleiding diverse werkvormen voor in de klas, filmpjes, animaties en opdrachten die leerlingen zelf kunnen uitvoeren. Thema's: seksuele diversiteit, veilig en onveilig vrijen (anticonceptie, soa-preventie), relaties: wensen en grenzen.
  • Beperkt houdbaar: documentaire van Sunny Bergman over plastische chirurgie.
  • Sense: deze site biedt jongeren betrouwbare informatie over allerlei aspecten van relaties, seksualiteit en seksuele gezondheid. In de werkstukwijzer op de site vinden leerlingen diverse ideeën voor aan seksualiteit gerelateerde onderwerpen voor werkstukken, spreekbeurten en andere presentatievormen en tips voor de uitvoering. Ook kunnen jongeren via deze website vragen stellen aan de Sense-infolijn per chat, telefoon en e-mail of zich aanmelden voor een Sense-spreekuur in hun buurt.
  • Vrijlekker.nl: online training van GGD Amsterdam die uitgaat van de situatie van de cursist. Er is coaching in de vorm van korte videocursussen gegeven door 'love-coaches'. Andere aspecten omvatten het bestrijden van fabeltjes omtrent soa en hiv, 'empowerment' van meisjes om de controle over condoomgebruik te krijgen en de zogenaamde 'excuse-fighter'. Hierbij worden er argumenten aangereikt om smoesjes van de partner te ontkrachten.
  • Anticonceptievoorjou.nl: keuzeprogramma voor anticonceptie.
  • Lesgevenindeliefde.nl: ondersteunende website voor docenten met tips van andere docenten, ervaringsverhalen, factsheets et cetera.
  • Teen facts: hilarisch filmpje over de puberteit van Nemo.​​

dit hoort bij