CURRICULUMMONITORING & -EVALUATIE

Binnen leerplanontwikkeling kan men drie fasen onderscheiden: het analyseren van trends, het ontwikkelen van leerplanproducten en -diensten, en het bevorderen van implementatie en opschaling. Om te komen tot succesvolle leerplanvernieuwingen is het van belang dat monitoring en evaluatie in alle drie de fasen een rol speelt.

De trendanalyse is gericht op signalering en duiding van trends in beleid, praktijk en opbrengsten van onderwijs met als doel te komen tot programmeringsvoorstellen voor leerplanontwikkeling. Signalering is een onderwerp van aanhoudende zorg (een kwestie van 'leerplankundige voelsprieten uitgestoken houden'). Tot de uitvoering van een meer diepgaande, probleemanalyse wordt overgegaan indien tussentijdse signalen daartoe aanleiding geven. Activiteiten in het kader van trendanalyse worden te allen tijde in het licht van het beschikbare budget op opportuniteit beoordeeld. Over de bevindingen van de trendanalyse wordt gerapporteerd in de vorm van een tweejaarlijks, thematisch 'Curriculumverslag'.

Om te komen tot hoogwaardige leerplanproducten is het van belang dat er tijdens de leerplanontwikkeling zelf voldoende aandacht is voor formatieve evaluatie van tussenproducten. Op die manier kan de relevantie, consistentie, bruikbaarheid en effectiviteit van producten worden verhoogd en wordt de kans op latere succesvolle implementatie en opschaling verhoogd.

Het stimuleren en monitoren van implementatie en opschaling bestaat enerzijds uit de evaluatie van (veelal in pilot ontwikkelde) leerplanvernieuwingen (zoals de pilot Chinese taal en cultuur, de pilots wiskunde en de pilot maatschappijwetenschappen), en anderzijds uit het monitoren van de daadwerkelijk invoering van leerplanvernieuwingen (zoals de nieuwe examenprogramma's voor de bètavakken in de Tweede Fase, en de invoering van het referentiekader taal en rekenen).

VAKVERNIEUWING

Bij vakvernieuwing moet worden gedacht aan verschillende activiteiten.
In 2012 wordt per vakkencluster de grote hoeveelheid aan leerplankundige informatie (over beleid, schoolpraktijk en leeropbrengsten) uit alle sectoren systematisch op orde gebracht en ondergebracht in digitale vakportalen. De informatie in de vakportalen wordt voor derden ontsloten en zal intern gebruikt worden voor vakspecifieke trendanalyse. De vakportalen worden tevens benut als tool om de werkrelaties met verschillende ketenpartners (vakverenigingen, lerarenopleidingen etc.) te intensiveren. Vanaf 2013 worden de vakportalen onderhouden.

Tevens worden voor het up to date houden van de inhoud van het onderwijs volgens de 'Leidraad procedures rond vakvernieuwing in examenprogramma's' voor verschillende vakken en vakgebieden ontwikkelactiviteiten uitgevoerd.

Een derde belangrijke activiteit zal betrekking hebben op het ontwerpen en valideren van kernprogramma's voor het funderend onderwijs en de bovenbouw van het vmbo en havo/vwo, in een doorlopende leerlijn. Voor de onderbouw vo, vso en tweede fase zullen op basis van de kernprogramma's ook voorbeeldmatige uitwerkingen op meso- en microniveau worden ontwikkeld met scholen. Voor alle sectoren zullen de te ontwikkelen kernprogramma's een basis vormen de inhoudelijke metadatering van leermiddelen. In nauwe samenwerking met Kennisnet en de GEU levert SLO vanuit haar kerntaak hiertoe een inhoudelijke bijdrage.

EXCELLENTIE, TALENTONTWIKKELING & MAATWERK

Van scholen en leraren wordt in toenemende mate aandacht gevraagd voor excellentie, talentontwikkeling en maatwerk en een grote zorgbreedte verwacht. Maatwerk is geboden om beter in te kunnen spelen op verschillen tussen leerlingen, prestaties te verbeteren en talenten beter te benutten. SLO wil een bijdrage leveren aan het versterken van opbrengstgericht maatwerk door het ontwikkelen van handreikingen en materialen voor scholen. Ook wordt gekeken hoe mogelijkheden voor intensivering of uitbreiding van onderwijstijd benut kunnen worden voor maatwerk. In de context van passend onderwijs streeft SLO ernaar het onderwijszorgprofiel van scholen te versterken door hen te ondersteunen bij het vormgeven van passende leerlijnen voor verschillende groepen zorgleerlingen.

Binnen het brede streven naar maatwerk bestaat momenteel een krachtige wens naar voldoende uitdaging in het onderwijsaanbod voor de beter presterende leerlingen. Kwaliteitsverbetering van het onderwijsaanbod voor excellente leerlingen is een belangrijk speerpunt in de actieplannen Basis voor Presteren en Beter Presteren. Om scholen te ondersteunen om het aanbod voor alle excellente leerlingen, waaronder hoogbegaafde leerlingen, te versterken, richt SLO zich op het ontwikkelen van verrijkingslijnen en verrijkingsmaterialen en een samenhangend aanbod voor (brede) talentontwikkeling. Een opbrengstgerichte aanpak van talentontwikkeling staat daarbij centraal, met aandacht voor signalering van onderwijsbehoeften en gerichte monitoring van leeropbrengsten.

Ook de Olympiades die door SLO gecoördineerd worden, en Acadin, het landelijk digitale platform voor cognitief talent dat door SLO beheerd en ontwikkeld wordt, dragen bij aan het inrichten van een rijke leeromgeving voor excellente leerlingen. Daarnaast heeft SLO een taak in de coördinatie van informatie en communicatie over hoogbegaafdheid en excellentie in het primair onderwijs. Deze taak zal worden uitgebreid naar het voortgezet onderwijs. De activiteiten binnen deze programmalijn worden afgestemd met de stimulering van excellentie vanuit het Platform Bèta Techniek.

CURRICULUM & LERAREN

Leraren vormen de spil bij de praktische uitwerking van beleidswensen (van overheid en school) voor de onderwijspraktijk. Het is aan de school en leraren te komen tot een samenhangend curriculum dat tegemoet komt aan beleidspunten als vakvernieuwing, maatwerk (inclusief talentontwikkeling, zorgbreedte), inzet van (digitale) leermiddelen, doorlopende leerlijnen en adequate toetsing. In de praktijk blijkt dit een complexe aangelegenheid: Wat nemen we als school/leerjaar/sectie/etc. op in het onderwijsprogramma (en wat niet)? Wie bepalen dat? Hoe ontwikkelen we een optimaal programma voor alle leerlingen? Het gaat daarbij om een combinatie van individuele bekwaamheden van leraren en hun teamaanpak in leerplanontwikkeling.

SLO heeft veel in huis dat goed benut kan worden voor professionaliseringsactiviteiten gericht op de toerusting van leraren, team- en schoolleiders die binnen hun school bezig zijn met leerplankundige taken. Binnen deze programmalijn bewandelt SLO daartoe twee wegen.
De ene weg loopt via de ontwikkeling, beproeving en opschaling van pilotmodules op terrein van leerplankundige scholing van leraren. De andere weg loopt via het inbrengen van actuele inzichten op curriculair gebied bij lerarenopleidingen en -nascholing.

De projectvoorstellen in deze programmalijn sluiten daarmee aan bij de wens in het actieplan Leraar 2020-Een krachtig beroep de onderzoeks- en ontwikkelvaardigheden van leraren te versterken.

LEERMIDDELEN & ICT

Leermiddelen, digitaal en niet-digitaal, vormen een belangrijke component van het curriculaire spinnenweb. Zij zijn belangrijk bij het operationaliseren van het beoogde leerplan en beïnvloeden het uiteindelijk gerealiseerde leerplan in hoge mate.

De programmalijn Leermiddelen en ICT wordt geconcretiseerd vanuit het Kenniscentrum Leermiddelen (KCL). SLO onderzoekt de ontwikkeling en het gebruik van leermiddelen en het gebruik van ICT bij de realisatie van het leerplan. Dat gebeurt onder meer door onderzoek naar trends op het gebied van leermiddelen ('Leermiddelenmonitor'). Door dit onderzoek wil SLO een bijdrage leveren aan de verbetering van de kwaliteit van leermiddelen en het gebruik ervan.

Op leermiddelenplein.nl biedt SLO veel informatie aan over leermiddelen. Het accent ligt hierbij op het ondersteunen van leraren en scholen bij het kiezen van leermiddelen en het maken van flexibele leerarrangementen die passen bij hun visie en de leerbehoeften van hun leerlingen.
In het licht van de groeiende beschikbaarheid van digitale leermaterialen werkt SLO nauw samen met enkele belangrijke spelers op dit terrein, zoals Kennisnet, VO-Raad (en in toekomst waarschijnlijk ook PO-Raad), Open Universiteit en GEU op dossiers als: Educatieve Content Keten, VO-Content, Wikiwijs en synergie van platforms.

DOORLOPENDE LEERLIJNEN

SLO draagt door middel van leerplanontwikkeling bij aan de mogelijkheden van leraren en schoolleiders om leerdoelen en -inhouden beter op elkaar te laten aansluiten en afstemmen.
Dat gebeurt door het analyseren, ontwikkelen en aanpassen van leerdoelen en -inhouden die onderdeel uitmaken van de programma's in de hele onderwijskolom, van voorschool via primair en voortgezet onderwijs tot hoger onderwijs. De leerdoelen en –inhouden kunnen zowel kennis als vaardigheden betreffen. Vaak gaat het om het ordenen en uitlijnen van inhoudelijke eisen die aan het onderwijsprogramma worden gesteld, bijvoorbeeld door middel van kerndoelen, tussendoelen en leerlijnen, eindtermen, kwalificatiedossiers, referentieniveaus, of exameneisen.

Naast ordenen en uitlijnen gaat het om het ontwikkelen van voorbeeldmaterialen en instrumenten om de inhoudelijke eisen handen en voeten te geven.
Een voorbeeld hiervan is de bijdrage die SLO levert aan de uitwerking en invoering van de doorlopende leerlijnen voor taal en rekenen met behulp van het referentiekader taal en rekenen. Rond dit thema draagt de SLO tevens zorg voor coördinatie van de ondersteuningsactiviteiten door de SLOA+ instellingen.
Bij het thema vakvernieuwing zijn ook al enkele voorbeelden genoemd.

SAMENHANG IN HET CURRICULUM

Naast longitudinale samenhang is horizontale samenhang in het curriculum evenzeer van belang. Voorbeelden zijn het zoeken naar samenhang via activiteiten als 'taal en rekenen in andere vakken' of de inhoudelijke afstemming binnen de diverse bètavakken.

Een ander aspect van horizontale samenhang betreft het streven naar een brede ontwikkeling van leerlingen ingebed in het leerplan. Om die reden besteedt SLO aandacht aan socialiserende taken waaronder sociaal-emotionele ontwikkeling, vorming en burgerschap. Het invulling geven aan deze domeinen is primair de verantwoordelijkheid van besturen en scholen. SLO ondersteunt hierbij.

Een nieuwe activiteit is het ontwerpen van curriculumvensters voor het funderend onderwijs. Hierbij staat de vraag centraal hoe scholen kunnen worden ondersteund in het maken van bewust, consistente inhoudskeuzes, uitgaande van een eigen profiel, de kern van het onderwijs en toekomstige ontwikkelingen.
Ook internationaal opgang makende denkbeelden over 21st century skills (met betrekking tot ICT, creativiteit, onderzoek en dergelijke) kunnen daarbij aan de orde komen. Met de curriculumvensters wordt een bijdrage geleverd aan zowel de interne samenhang van keuzes, aan transparante en efficiënte benutting van onderwijstijd, aan externe profilering van scholen als ook de interactie van scholen met hun omgeving.

CURRICULUM & TOETSING

Veranderingen in doelen en inhouden impliceren doorgaans ook aanpassingen in toetsing en examinering. Sterker nog, voor het welslagen van inhoudelijke vernieuwingen is voldoende meebewegen van de toets- en examenpraktijk een belangrijke voorwaarde. Onvoldoende aandacht voor een naar inhoud en vorm passend en adequaat toetsinstrumentarium - en daarop afgestemde ondersteuning en toerusting van leraren - veroorzaakt in de school- en lespraktijk dikwijls obstakels voor succesvolle inhoudelijke vernieuwing. Voor SLO liggen er rond deze thematiek diverse taken, niet in de laatste plaats in de context van het streven naar een meer opbrengstgerichte aanpak in het primair en voortgezet onderwijs. Gegeven het belang van meer synergie tussen leerplan- en toetsontwikkeling zullen die taken zoveel mogelijk in samenwerking met Cito worden opgepakt.

In het kader van vakvernieuwing besteedt SLO daarom aandacht aan geschikte en valide voorbeelden van toetsing en examinering, met voor wat betreft het primair onderwijs en de onderbouw van het voortgezet onderwijs een accent op diagnostische toetsing en assessment for learning. Tevens worden, bijvoorbeeld door het opstellen van leerlijnen, inhoudelijke bouwstenen aangedragen voor leerlingvolgsystemen.

Binnen deze programmalijn passen ook de activiteiten op het terrein van de inhoudelijke kwaliteitsborging van schoolexamens, inclusief het vervaardigen van handreikingen voor het schoolexamen voor vakken waar dat aan de orde is.
Ook vervult SLO inhoudelijke secretarisrollen in diverse syllabus- en toetswijzercommissies.